Nadwrażliwość na niesteroidowe leki przeciwzapalne

Radosław Śpiewak

Sugerowany sposób cytowania: Śpiewak R: Nadwrażliwość na niesteroidowe leki przeciwzapalne. Galen 1995; 2: art004. DOI: 10.14320/Galen.1995.vol2.art004

Niektóre spośród niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NSLPZ) u predysponowanych chorych mogą wywołać napad astmatyczny, pokrzywkę lub inne, rzadsze objawy - świąd i przekrwienie spojówek, łzawienie, nieżyt nosa, zapaść, wstrząs. Przyczyn rozwinięcia tych objawów po zażyciu NSLPZ upatruje się w zjawiskach niealergicznych i tylko u nielicznych chorych wykazano obecność w surowicy IgE swoistego dla danej substancji dowodzącą zaistnienia "klasycznej" alergii. Spośród konkurencyjnych teorii mających wyjaśnić patomechanizm zjawisk zachodzących w pozostałych przypadkach najbardziej udokumentowana jest hipoteza zaburzenia równowagi metabolizmu kwasu arachidonowego (KA). KA ulega przemianom biochemicznym na dwóch alternatywnych drogach. Na szlaku cyklooksygenazy (COG) z KA powstają prostaglandyny a w cyklu lipoksygenazowym - leukotrieny. COG jest enzymem o aktywności oksygenazy i katalazy, co do którego struktury badacze nie są jednomyślni sugerując budowę dimeryczną lub tetrameryczną, przy czym wykazano, że już monomery posiadają aktywność enzymatyczną. Oprócz miejsca katalitycznego do którego przyłącza się cząsteczka KA postuluje się istnienie miejsca allosterycznego COG z którym bezpośrednio wiążą się NSLPZ zmniejszając na drodze zmian konformacyjnych powinowactwo enzymu do substratu (KA).

W odróżnieniu od innych NSLPZ, kwas acetylosalicylowy powoduje nieodwracalne zahamowanie aktywności COG poprzez acetylację seryny współtworzącej miejsce katalityczne enzymu. Przeniesienie reszty acetylowej następuje po połączeniu grupy salicylowej kwasu acetylosalicylowego z miejscem allosterycznym COG. Acetylacji miejsca katalitycznego COG przez kwas acetylosalicylowy zapobiega podanie zwierzętom doświadczalnym kwasu salicylowego, diflunisalu, sulfinpyrazonu lub indometacyny. Obecność grupy hydroksylowej w pozycji "orto" powyższych związków wydaje się mieć kluczowe znaczenie dla ich właściwości ochronnych. Allosteryczne działanie pierścienia benzenu (brak grupy OH) zmniejsza powinowactwo enzymu do kwasu arachidonowego, nie zapobiega natomiast acetylacji seryny w miejscu katalitycznym przez kwas acetylosalicylowy. Substancje o działaniu prewencyjnym posiadają dodatkowy podstawnik na pierścieniu aromatycznym "zasłaniający" centrum aktywne COG przed kontaktem z resztą acetylową kwasu acetylosalicylowego. Rolę tę przypisuje się właśnie reszcie hydroksylowej zlokalizowanej w pozycji "orto" pierścienia. Kwas benzoesowy, którego grupa hydroksylowa jest związana z resztą karboksylową, nie ma wpływu na powinowactwo COG do kwasu acetylosalicylowego i nie zapobiega jego blokującemu efektowi na cyklooksygenazę. Posiadający wyłącznie grupę hydroksylową fenol hamuje syntezę prostaglandyn pozostając bez wpływu na interakcję kwasu acetylosalicylowego z enzymem. W przypadku substancji z grupą –OH i dodatkowym podstawnikiem pierścienia aromatycznego w cząsteczce (salicylan metylowy, L 8027, kwas 2-hydroksybezoesowy i kwas 2,6-dwuhydroksybenzoesowy) potwierdzono zarówno wpływ hamujący na syntezę prostaglandyn jak i zapobieganie skutkom podania kwasu acetylosalicylowego. Inhibitory COG powodują zmniejszenie syntezy prostaglandyn szeregu 2, co biorąc pod uwagę ich rolę w organizmie jako mediatorów reakcji zapalnej, w wielu przypadkach jest pożądane (np. w przewlekłych zapaleniach, bólach stawowych i mięśniowych). Zablokowanie tej drogi metabolicznej powoduje przesunięcie równowagi na korzyść lipoksygenazy prowadząc do wzmożonej syntezy leukotrienów LTC4, LTD4 i LTE4 które wykazują silne działanie kurczące mięśniówkę gładką oskrzeli i obrzękotwórcze.

Dla większości zażywających NSLPZ nie ma to znaczenia klinicznego. U osób predysponowanych dochodzić może jednak do ciężkich reakcji zagrażających niekiedy życiu. Przyczyn takiej osobniczej nadwrażliwości upatruje się w zwiększeniu wrażliwości COG na działanie NSLPZ w wyniku infekcji wirusowych albo w zwiększonej odczynowości dróg oddechowych na leukotrieny u osób predysponowanych. Opisane wyżej reakcje, oprócz NSLPZ, wywołać mogą również tartrazyna i erytrozyna - syntetyczne barwniki dodawane do produktów spożywczych.

Literatura

1. Cerleti C i wsp. Biochim Biophys Acta. 1981;714:122.
2. Roth GJ i wsp. J Biol Chem. 1980; 225:1301. DOI: https://doi.org/10.1016/S0021-9258(19)86029-5
3. Rotillo D i wsp. Eur J Pharmacol. 1984;97:197.
4. Szczeklik A i wsp. J Allergy Clin Immunol. 1977;60: 276. DOI: https://doi.org/10.1016/0091-6749(77)90106-3
5. Szczeklik A i wsp. Clin Allergy. 1987;18:15. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1365-2222.1988.tb02838.x
6. Wüthrich B. Hautarzt.1988;39:631.

GALEN (e-ISSN 1233-7838) to najstarsze polskie czasopismo lekarskie online. Ukazuje się od 1994 roku.

Uwaga: Korzystanie z niniejszego serwisu nie stanowi konsultacji lekarskiej. Ten serwis ma charakter informacyjny skierowany do lekarzy, farmaceutów oraz innych zawodów medycznych - korzystając z niego potwierdzasz, że posiadasz uprawnienia do wykonywania zawodu medycznego. Niniejszy serwis zawiera treści archiwalne, które mogą być niezgodne z aktualnym stanem wiedzy medycznej oraz stanem prawnym. Z informacji zawartych w tym serwisie korzystasz wyłącznie na własną odpowiedzialność. Każda informacja dotycząca zdrowia powinna być weryfikowana przez osoby kompetentne w niezależnych źródłach. Jeżeli podejrzewasz u siebie obecność choroby, zgłoś się niezwłocznie do lekarza.

r e k l a m a

This is an open access resource. All rights reserved to respective authors (text) and the Publisher (presentation, source code).
Unauthorized use, including by artificial intelligence (AI), is not allowed.
Document created: 15 January 1995, updated: 27 December 2025.