|
|
|
Badanie ankietowe jako narzędzie oceny wpływu promieniowania UV na skórę pracowników drogowychKarolina ŁagoszInstytut Dermatologii, KrakówSugerowany sposób cytowania: Łagosz K. Badanie ankietowe jako narzędzie oceny wpływu promieniowania UV na skórę pracowników drogowych. Galen. 2025; 32: art002. DOI: 10.14320/Galen.2025.vol32.art002 WstępPromieniowanie ultrafioletowe (UVR) jest rozpatrywane jako główny czynnik etiologiczny nowotworów skóry oraz innych szkodliwych skutków związanych z pracą na zewnątrz. Badania sugerują, że pracownicy narażeni zawodowo na UVR częściej otrzymują dawkę promieniowania przekraczającą zalecane limity bezpiecznej ekspozycji [Tenkate, 1999]. Dane z badań epidemiologicznych wskazują, że ekspozycja zawodowa na promieniowanie UVR jest związana ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia nieczerniakowych nowotworów skóry, takich jak rak kolczystokomórkowy (SCC) i rak podstawnokomórkowy (BCC) [Diepgen i wsp., 2012]. Analizy danych dotyczących ekspozycji na światło słoneczne wykazały, że pracownicy wykonujący pracę na zewnątrz otrzymują większą dawkę UVR niż osoby pracujące w pomieszczeniach, co wpływa na ich całkowitą kumulatywną ekspozycję w ciągu życia zawodowego [Slavinsky i wsp., 2024]. Badania porównawcze przeprowadzone na populacjach pracowników zewnętrznych i pracowników wewnętrznych wykazały, że pracownicy zewnętrzni są bardziej narażeni na fotouszkodzenia skóry oraz wykazują wyższy odsetek zmian przednowotworowych i nowotworowych skóry niż pracownicy pracujący w pomieszczeniach [Trakatelli i wsp., 2016]. W literaturze naukowej wykazano również, że stosowanie środków fotoprotekcyjnych, w tym kremów z filtrem UV, przez pracowników wykonujących pracę na zewnątrz jest często niewystarczające lub rzadkie. W kolejnych badaniach klinicznych znaczący odsetek osób pracujących na zewnątrz deklarowało, że nigdy lub rzadko używają kremu z filtrem w pracy [Reinau i wsp., 2013; Keurentjes i wsp., 2022]. W odniesieniu do oceny narażenia wykazano, że w wielu sytuacjach dawka promieniowania UVR podczas jednej zmiany roboczej u pracowników zewnętrznych przekracza wartość, która mogłaby być uznana za bezpieczną [Slavinsky i wsp., 2024]. Badania wśród Polskich pracowników zewnętrznych wykazały, że ilość promieniowania UV była niemal trzykrotnie przekroczona w stosunku do bezpiecznej dawki promieniowania UV w czasie ośmiogodzinnego dnia pracy [Wolska, 2013]. Z opisów badań w literaturze naukowej wynika, że wiedza na temat ryzyka dla zdrowia pracowników zewnętrznych wynikającego z narażenia na UVR jest ograniczona, a stosowanie środków ochrony osobistej jest często niewystarczające [Rocholl i wsp., 2020]. Przeglądy badań naukowych wskazują, że problemy związane z chorobami skóry wywoływanymi przez ekspozycję na promieniowanie UVR w pracy powinny być rozumiane jako specyficzny problem zdrowia publicznego wśród osób pracujących na otwartych przestrzeniach [Slavinsky i wsp., 2024]. W dostępnych przeglądach pracownicy drogowi nie są analizowani jako odrębna grupa zawodowa. Dostępne badania sugerują, że obecne metody badawcze stosowane do oceny ekspozycji na promieniowanie UVR oraz zachowań ochronnych dostarczają informacji o poziomie narażenia i stosowanych środkach ochrony, jednak nie są prowadzone z wystarczająco wąskim ukierunkowaniem na specyficzne grupy zawodowe [Łagosz, 2025]. Pracownicy drogowi w zdecydowanej większości wykonują pracę w środowisku zewnętrznym, w warunkach długotrwałego narażenia na działanie czynników środowiskowych, takich jak skrajne temperatury oraz opary mas bitumicznych. Istotnym czynnikiem narażenia jest promieniowanie słoneczne, które między innymi powoduje w skórze procesy degeneracyjne, określane zbiorczo mianem fotostarzenia skóry. Mimo, że problem fotostarzenia jest znany od wielu lat, brakuje narzędzi do oceny wpływu promieniowania słonecznego oraz innych szkodliwych czynników środowiskowych na procesy starzenia skóry. CelCelem pracy było stworzenie narzędzia badawczego umożliwiającego ocenę wpływu promieniowania UV na skórę pracowników drogowych. Materiały i metodyNa podstawie analizy literatury oraz dyskusji z osobami zainteresowanymi tematem starzenia oraz fotostarzenia skóry opracowano ankietę przeznaczoną do zbadania pracowników drogowych. Walidacja pierwszej wersji ankiety została przeprowadzona w formie pilotażowego badania jakościowego. Badanie pilotażowe objęło celowo dobraną grupę trzech mężczyzn wykonujących pracę fizyczną na zewnątrz, jednak nienależących do grupy docelowej (pracowników drogowych). Respondenci wypełnili kwestionariusz ankiety, a następnie zostali poproszeni o ocenę jego treści, struktury oraz zakresu tematycznego. Zastosowano jakościową analizę opinii respondentów, ze szczególnym uwzględnieniem zgłaszanych trudności interpretacyjnych, braków treściowych oraz sugestii dotyczących rozszerzenia lub doprecyzowania wybranych pytań. Przedstawiona ankieta stanowi narzędzie badawcze służące do oceny narażenia na promieniowanie słoneczne oraz czynników sprzyjających fotostarzeniu skóry u pracowników drogowych, czyli grupy zawodowej wykonującej pracę głównie na zewnątrz. Kwestionariusz składa się z 10 pytań, co pozwala na zebranie porównywalnych danych od wszystkich uczestników badania, przy jednoczesnym zachowaniu prostoty i czytelności. Ankieta obejmuje zarówno dane demograficzne, jak i informacje dotyczące charakteru oraz czasu trwania ekspozycji zawodowej na promieniowanie UV. Pytania o wiek oraz liczbę lat pracy na zewnątrz umożliwiają oszacowanie skumulowanej, długotrwałej ekspozycji na słońce, która jest jednym z kluczowych czynników rozwoju fotostarzenia. Z kolei pytania dotyczące liczby dni w tygodniu oraz liczby godzin dziennie spędzanych na pracy na otwartej przestrzeni pozwalają ocenić intensywność aktualnego narażenia na promieniowanie słoneczne. Istotną część ankiety stanowią pytania odnoszące się do zachowań ochronnych w okresie wiosenno-letnim, czyli w czasie największego natężenia promieniowania UV. Uwzględniono stosowanie nakryć głowy, noszenie odzieży zakrywającej górną połowę ciała oraz używanie kosmetyków z filtrami przeciwsłonecznymi. Takie pytania pozwalają ocenić poziom profilaktyki fotoprotekcyjnej w badanej grupie i zidentyfikować ewentualne braki w zakresie ochrony skóry, które mogą przyczyniać się do przyspieszonego fotostarzenia. Kolejne pytania dotyczą występowania oparzeń słonecznych w ciągu życia oraz w bieżącym sezonie wiosenno-letnim. Oparzenia słoneczne są wskaźnikiem intensywnej, często jednorazowej ekspozycji na promieniowanie UV i stanowią istotny czynnik ryzyka zarówno fotostarzenia, jak i rozwoju nowotworów skóry. Ich uwzględnienie w ankiecie pozwala na ocenę skutków nadmiernej ekspozycji oraz pośrednio skuteczności stosowanych metod ochrony. Ostatnie pytanie odnosi się do historii badań dermatologicznych lub onkologicznych w kierunku nowotworów skóry. Informacja ta umożliwia powiązanie narażenia zawodowego i zachowań związanych z ekspozycją na słońce z potencjalnymi konsekwencjami zdrowotnymi, a także podkreśla znaczenie wczesnej diagnostyki w grupach wysokiego ryzyka. Dobór pytań w ankiecie nie jest przypadkowy - koncentrują się one na czynnikach bezpośrednio związanych z mechanizmami fotostarzenia, takimi jak czas i intensywność ekspozycji na promieniowanie UV, stosowanie ochrony przeciwsłonecznej oraz występowanie oparzeń słonecznych. W założeniu kwestionariusz ma stanowić użyteczne, nieskomplikowane narzędzie do wstępnej oceny ryzyka fotostarzenia skóry u pracowników drogowych oraz do planowania dalszych działań profilaktycznych i edukacyjnych w tej grupie zawodowej.
WynikiWalidacja ankiety została przeprowadzona w formie pilotażowego badania jakościowego. Kwestionariusz wypełniło trzech mężczyzn (31 lat, 44 lata oraz 50 lat), którzy wykonują pracę na zewnątrz, jednak nie są pracownikami drogowymi. Dobór takiej grupy pozwolił na ocenę zrozumiałości i kompletności pytań w odniesieniu do osób narażonych na promieniowanie słoneczne w sposób zbliżony do grupy docelowej, przy jednoczesnym uniknięciu stronniczości wynikającej z bezpośredniego udziału pracowników drogowych. Respondenci zostali poproszeni o ocenę ankiety oraz o zgłoszenie uwag dotyczących jej treści, struktury i zakresu tematycznego. Zgodnie podkreślili oni, że szczególnie istotne i trafne są pytania dotyczące występowania oparzeń słonecznych oraz historii wizyt u lekarza dermatologa lub onkologa. W ich opinii pytania te odnoszą się bezpośrednio do realnych konsekwencji zdrowotnych nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV i mogą stanowić ważny wskaźnik zarówno zaawansowania fotouszkodzeń skóry, jak i poziomu świadomości zdrowotnej badanych. Respondenci zwrócili uwagę, że oparzenia słoneczne są często bagatelizowane, mimo że ich powtarzalność, zwłaszcza w młodszym wieku, może mieć istotne znaczenie dla rozwoju fotostarzenia oraz nowotworów skóry w późniejszym okresie życia. Podobnie pytanie o wizyty u lekarza uznali za ważne z punktu widzenia identyfikacji osób z grupy podwyższonego ryzyka oraz oceny, czy długotrwała ekspozycja na słońce przekłada się na konieczność diagnostyki specjalistycznej. Za szczególnie wartościowe uznano również pytanie dotyczące odsłonięcia górnej połowy ciała podczas pracy w okresie wiosenno-letnim. 44-latek oraz 50-latek wskazali, że w starszej grupie wiekowej pracowników (powyżej 50 roku życia) wykonujących pracę fizyczną na zewnątrz takie sytuacje mają często charakter powtarzalny i są traktowane jako sposób radzenia sobie z wysoką temperaturą. Z kolei 31-latek podkreślił, że z jego punktu widzenia większość pracowników drogowych w okresie wiosenno-letnim nigdy nie zasłania przedramion - zazwyczaj zakładają koszulki z rękawem do wysokości łokcia. To sprawia, że jest to obszar, który w jego opinii powinien szczególnie zostać objęty badaniem. Respondenci zwrócili uwagę na ograniczenia pytań dotyczących liczby dni w tygodniu oraz liczby godzin dziennie pracy na zewnątrz. W ich zgodnej opinii konstrukcja tych pytań nie odzwierciedla w pełni rzeczywistego czasu ekspozycji na promieniowanie słoneczne, ponieważ praca zawodowa nie jest jedyną aktywnością realizowaną na otwartej przestrzeni. Podkreślili, że wielu mężczyzn po zakończeniu pracy oraz w dni wolne od pracy wykonuje dodatkowe czynności na zewnątrz, takie jak prace wokół domu czy w ogrodzie, które również wiążą się z istotną ekspozycją na słońce. Zdaniem respondentów nieuwzględnienie tego aspektu może prowadzić do niedoszacowania całkowitej dawki promieniowania UV, na jaką narażona jest badana osoba. Dodatkowo 44-latek zaproponował rozszerzenie ankiety o pytanie dotyczące miejsca zamieszkania (wieś lub miasto). Uważa on, że osoby mieszkające na terenach wiejskich, ze względu na większą liczbę obowiązków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, posesji czy ogrodu, spędzają statystycznie więcej czasu na świeżym powietrzu niż osoby mieszkające w mieście. W jego opinii uwzględnienie tego czynnika mogłoby umożliwić identyfikację dodatkowej zależności pomiędzy środowiskiem życia a poziomem narażenia na promieniowanie UV i ryzykiem fotostarzenia skóry. WnioskiPilotażowa badanie jakościowe potwierdziło, że opracowana ankieta stanowi użyteczne i adekwatne narzędzie badawcze do oceny narażenia na promieniowanie UV. Zakres tematyczny kwestionariusza został oceniony jako trafny i odnoszący się do rzeczywistych warunków pracy oraz potencjalnych konsekwencji zdrowotnych długotrwałej ekspozycji na promieniowanie słoneczne. Respondenci wskazali na wysoką wartość pytań dotyczących oparzeń słonecznych, odsłaniania górnych partii ciała podczas pracy oraz historii wizyt u lekarza dermatologa lub onkologa, uznając je za istotne wskaźniki ryzyka fotouszkodzeń skóry i poziomu świadomości zdrowotnej badanych. Jednocześnie pilotaż wykazał, że ankieta wymaga dopracowania pod kątem rozszerzenia niektórych pytań o większą szczegółowość, zwłaszcza w zakresie rzeczywistego czasu ekspozycji na promieniowanie UV, obejmującego zarówno aktywność zawodową, jak i pozazawodową. Uwzględnienie zgłoszonych uwag może zwiększyć precyzję pomiaru narażenia na promieniowanie słoneczne oraz poprawić rzetelność i wartość poznawczą narzędzia badawczego w dalszych etapach badań. Piśmiennictwo
Karolina Łagosz, ORCID: 0009-0001-5281-3156 |
GALEN (e-ISSN 1233-7838) to najstarsze polskie czasopismo lekarskie online. Ukazuje się od 1994 roku. Uwaga: Korzystanie z niniejszego serwisu nie stanowi konsultacji lekarskiej. Ten serwis ma charakter informacyjny skierowany do lekarzy, farmaceutów oraz innych zawodów medycznych - korzystając z niego potwierdzasz, że posiadasz uprawnienia do wykonywania zawodu medycznego. Niniejszy serwis zawiera treści archiwalne, które mogą być niezgodne z aktualnym stanem wiedzy medycznej oraz stanem prawnym. Z informacji zawartych w tym serwisie korzystasz wyłącznie na własną odpowiedzialność. Każda informacja dotycząca zdrowia powinna być weryfikowana przez osoby kompetentne w niezależnych źródłach. Jeżeli podejrzewasz u siebie obecność choroby, zgłoś się niezwłocznie do lekarza. |
r e k l a m a |
 |
 |
 |
|
This is an open access resource. All rights reserved to respective authors (text) and the Publisher (presentation, source code).
|
